Con rối ‘Giữ lửa’ Tế Tiêu

Rate this post

Linh hồn cho quân rối.
Trao mạng sống cho quân ngụy.

Ông Lê Văn Lung – Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin thị trấn Đại Nghĩa, kiêm Phó trưởng phường rối Tế Tiêu nhớ lại: Phường rối này hình thành mấy trăm năm, trải qua chiến tranh tưởng đã mai một. Con rối chết, người dân trong phường hoang mang, chỉ thỉnh thoảng người ta mới nhắc đến con rối, rồi chết đói, không đủ ăn chứ đừng nói đến chơi …

Tuy nhiên, không phải nghề mà là nghiệp, không chịu nhìn những phường rối nổi tiếng cả vùng, cả vùng mất, năm 1957 ông Lê Năng Nhường đứng ra khôi phục lại phường. Ông Nhường thực sự là một nghệ nhân của làng, người già ai cũng biết tiếng ông, một diễn viên xiếc đi guốc trên dây, một người yêu múa rối và tâm huyết với nghề múa rối. Với uy tín của mình và vốn liếng của làng, các anh chị em đã tập hợp lại để duy trì phường rối của làng mình từ những năm đó. Tính đến nay đã 65 năm.

Thổ mộc là một nghề, bắt đầu từ những con rối, từ một ông già có uy tín, khác với những phường rối khác, thường người quản lý là chú Tễu. Lời bài hát nối tiếp nhau về chữ nhớ. Anh và các anh chị ngồi chơi xơi nước, cũng may được tổ tiên phù trợ, mọi việc vẫn như ý.

Phường rối Tế Tiêu có đủ thành tích cả múa rối nước và múa rối đất, nức tiếng xa gần. Điểm mạnh của múa rối Tế Tiêu là càng về sau càng phải đầu tư nhiều. Cái gì thuộc về đàn ông thì đục đẽo, cái gì cần bàn tay khéo léo của chị em phụ nữ, ai cũng làm việc của mình, may quần áo, thêu thùa, bao giờ bàn tay phụ nữ cũng giỏi hơn.

Và thế là cách đây hơn 60 năm, múa rối Tế Tiêu đã được hồi sinh. Vào những đêm trăng sáng, hay lúc già trẻ nhàn rỗi quây quần bên nhau từ âm nhạc đến lời ca, lời thoại, cũng giống ngày xưa nhưng khác xưa, cổ kính, hài hòa. Không có thù lao, khó khăn thậm chí phải nghỉ làm ở nhà tập luyện nhưng quyết tâm thành công, múa rối cạn, múa rối nước Tế Tiêu nổi tiếng một vùng, tiếng nói theo người, xe đi. tất cả các con đường đến khoảng cách xa.

'Keep fire' rối Tế Tiêu - Ảnh 1
Miễn là Tế Tiêu được khách hàng cho ngoài yêu thích.
Những con rối Tế Tiêu được du khách nước ngoài yêu thích.

Khi ông Nhượng về trời, người nối nghiệp ông là ông Phạm Văn Bé tiếp quản rối trong thời buổi kinh tế thị trường mở cửa, nhiều phim ảnh, ti vi khắp làng. Nhưng ông Bé và các anh chị em trong phường vẫn không bỏ cuộc. Những câu chuyện hay, ý nghĩa, những lời ca ngọt ngào mà những chú rối dưới nước, những chiếc đèn soi… hồn làng, hồn dân tộc chính là đây.

Thời chiến tranh, bao cấp khó khăn vậy mà vẫn duy trì được vì bây giờ kinh tế khấm khá hơn, hội làng mở lại đông vui. Ai bảo chùa phật không linh thiêng là sai, cả làng và các làng lân cận đều ngóng chờ Tế Tiêu phiền muộn, đó là động lực để lũ rối bước đi. Những trò múa rối cạn nổi tiếng mà nhiều người còn nhớ như: Vở kịch “Sơn Hậu” (trích đoạn Chèm Tạ), vở “Ba anh em nhà vườn đào”, “Lá cờ thêu sáu chữ vàng”. .. luôn được coi là “thủ phủ” của phường rối.

Giai đoạn sau, kịch bản luôn là vấn đề, cả phường lo, ông Bé lo làm sao để có những vở mang hơi thở cuộc sống, những câu chuyện ở làng quê này, truyền tải được những ý đồ vừa truyền dạy. Nó cũng đã góp phần tuyên truyền sự đổi mới và phát triển của quê hương. Các vở rối nước: “Cô giáo già đầu tiên”, “Đi cấy đi cày”, “Xóm Chài đoàn kết”, “Gấu dê qua cầu”… đã phần nào đáp ứng được yêu cầu và được nhân dân đón nhận. Điều đó đã khích lệ tinh thần của các văn nghệ sĩ trên địa bàn phường.

Năm 2008, ông Bê vinh dự được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân hàng Việt Nam”. Đây cũng là sân khấu đánh dấu nghề múa rối cạn, múa rối nước Tế Tiêu đã đứng vững trên sân khấu xa gần. Và rồi khi văn hóa truyền thống được quan tâm, những giá trị quý giá được tôn vinh thì cùng với các loại rối khác, múa rối Tế Tiêu được quan tâm nhiều hơn về mặt tinh thần. Các anh chị em đều vô cùng phấn khởi, đều hăng say lao động để có thời gian, kinh tế gia đình ổn định, yên tâm theo đuổi đam mê.

Những kịch bản mới với nội dung bám sát cuộc sống luôn được thêm vào như: “Lỗi tại anh, lỗi tại em”, “An toàn giao thông”… Đối với thế hệ trẻ còn cắp sách đến trường, những trò chơi gắn liền. Với các trang trong sách giáo khoa như: “Thạch Sanh”, “Tri Khôn của tôi đây” cũng được dàn dựng và học sinh địa phương có thể đến xem miễn phí. Đó vừa là bài học được thể hiện sinh động và từ đây các em biết tự hào về quê hương đất nước với những truyền thống văn hóa quý báu được gìn giữ và lưu truyền.

Năm 2001, được chính quyền hỗ trợ quỹ đất, Quỹ Ford tài trợ, nhà nước phường rối Tế Tiêu được xây dựng, là niềm vui của bao thế hệ nghệ sĩ múa rối và người dân địa phương. Thủy Đình đã nhanh chóng đón khách gần xa đến thưởng thức “đặc sản” múa rối Tế Tiêu và tìm hiểu quy trình tạo hình, luyện tập và biểu diễn nghệ thuật truyền thống độc đáo này.

Phường rối Tế Tiêu có nhà nước, có cơ sở để sinh hoạt, là một dấu mốc quan trọng, nhưng với sự phát triển vô cùng mạnh mẽ của Internet và các loại hình nghệ thuật, giải trí vô cùng phong phú thì bài toán thu hút du khách cũng là một thách thức không nhỏ. Vẫn là vốn liếng của ông bà để lại, múa rối là thế mạnh, phải giữ gìn bản sắc truyền thống… đó là sự lựa chọn thống nhất của anh Bé và các anh chị em trong phường rối.

Cụ Được về trời năm 2016 ở tuổi 92, chức vụ phường trưởng được chuyển giao cho người con trai thứ 9 là ông Phạm Văn Bằng. Sẵn niềm đam mê, lại lớn lên với múa rối làng, không phụ lòng tin yêu của các bậc cha chú, anh Bằng đã từng bước phát triển múa rối Tế Tiêu trong bối cảnh mới nhưng vẫn biết rõ con đường mà cha mình đã chọn. Năm 2019, ông được Chủ tịch nước tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú vì đã có đóng góp xuất sắc trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.

Kiên trì nhưng không đổi mới, với hơn 100 vở kịch, câu chuyện đa dạng về đề tài, múa rối Tế Tiêu đã thực sự có chỗ đứng trong làng múa rối Việt Nam và là điểm đến hấp dẫn của các nhà nghiên cứu về múa rối Việt Nam. với một phường rối vẫn còn nhiều nét “nguyên sơ, hồn nhiên và trong sáng”.

Rất khác so với các phường hội khác, phường rối với những hoạt động đặc thù mỗi người là một mắt xích để tạo ra vận may nên mọi người đều phải tuân theo nội quy của phường. Thời lượng trên sân khấu khoảng 30-45 phút để khán giả thực sự bị cuốn hút, nghệ sĩ cũng phải diễn xuất mạo hiểm. Đây là sự hóa thân của người nghệ sĩ vào từng con rối. Người làm con rối di chuyển khéo léo, người cho con rối hát lời ca, câu hát, nụ cười, người xem bị cuốn vào câu chuyện, rồi người xem trầm ngâm nhìn xa xăm xung quanh để xem. “Họ” giấu mặt đi đâu, sao mà tài thế.

Nhiều khi diễn với khách Tây xong, khách chúng tôi chờ xem mặt các nghệ nhân, nghệ sĩ rồi hỏi mua rối. Khó nói! Quân ngụy mang linh hồn của nhân vật bán nó… Nhưng đây cũng là một gợi ý cho việc “nuôi rối”. Nghề đã tay, khó sản xuất thêm người dân trong phường cũng có thêm việc làm và thu nhập từ việc bán rối lưu niệm.

Với hương thơm tự nhiên, múa rối Tế Tiêu hiện nay có thể nói là làm việc quanh năm, bận rộn theo mùa, theo chương trình. Chẳng hạn, từ tháng 8 âm lịch cho đến Tết và các tháng mùa xuân là kỳ tích … múa rối nước, múa rối khô tưng bừng. Và một lần nữa cái tên Rối Tế Tiêu lại nổi tiếng xa gần.

Thanh Thuy

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *